Karuzele, fałszywe głosy i boty. Jak manipulowano wyborami

Autobusy przewożące wyborców między lokalami, dodatkowe karty do głosowania, przepisywane protokoły i tajemniczy serwer pośredniczący w przekazywaniu wyników. Tak wyglądały niektóre z metod ujawnianych podczas wyborów prezydenckich w Ukrainie w 2004 roku. Dwie dekady później do podobnych celów wykorzystywane są fałszywe konta w mediach społecznościowych, nieprzejrzyste kampanie reklamowe, sztuczna inteligencja i cyberataki. Zmieniają się narzędzia, ale mechanizm pozostaje podobny: uzyskać wpływ na decyzję wyborcy, ograniczyć swobodę głosowania albo zniekształcić wynik.

Historia ukraińskich wyborów jest szczególnie interesująca także z polskiej perspektywy. Pozwala prześledzić rozwój manipulacji od administracyjnego nacisku po współczesne operacje informacyjne. Pokazuje również, jak Rosja wykorzystywała kontakty polityczne, media, konsultantów oraz później działania w cyberprzestrzeni do ingerowania w procesy demokratyczne. Co istotne, część zagrożeń znanych z Ukrainy wystąpiła już w innych państwach europejskich, w tym w Polsce.

Zanim pojawiły się karuzele: wybory pod kontrolą administracji

W okresie radzieckim wybory służyły przede wszystkim potwierdzaniu decyzji partii komunistycznej. Kandydaci byli wcześniej selekcjonowani przez aparat polityczny, a możliwość rzeczywistej rywalizacji pozostawała skrajnie ograniczona. Dopiero reformy końca lat osiemdziesiątych oraz wybory do Rady Najwyższej Ukraińskiej SRR w 1990 roku otworzyły drogę do szerszej konkurencji. Po uzyskaniu niepodległości w 1991 roku Ukraina zaczęła budować własny system wyborczy, jednak odziedziczone struktury administracyjne, zależność mediów i wpływ lokalnych elit nadal odgrywały istotną rolę.

Jednym z wczesnych przykładów wykorzystania wyborów do realizacji celów politycznych związanych z Rosją był Krym. W styczniu 1994 roku w wyborach prezydenta Autonomicznej Republiki Krymu zwyciężył Jurij Mieszkow, zwolennik daleko idącego zbliżenia półwyspu z Rosją. Badania Harvardzkiego Centrum Belfera wskazują, że jego kampanią kierowała osoba z Moskwy podejrzewana o związki z tajnymi służbami. Nie oznacza to udowodnienia sfałszowania głosowania. Pokazuje jednak, że polityczne operacje z udziałem ludzi związanych z Rosją pojawiały się na ukraińskim terytorium już na początku lat dziewięćdziesiątych.

W kolejnych latach szczególnie widoczny stał się administracyjny zasób władzy, określany w Ukrainie jako „adminresurs”. Oznaczał wykorzystywanie urzędów, stanowisk publicznych, instytucji państwowych, pracowników oraz finansowanych przez państwo mediów do wspierania określonych kandydatów. Podczas wyborów parlamentarnych w 1998 roku obserwatorzy odnotowywali naciski na opozycję i ograniczenia jej dostępu do mediów. Rok później, w kampanii prezydenckiej Leonida Kuczmy, misja OBWE stwierdziła systematyczne wykorzystywanie instytucji państwowych na rzecz urzędującego prezydenta. Zgłaszano również presję wobec pracowników sektora publicznego i zaangażowanie urzędników w agitację.

Wybory parlamentarne w 2002 roku pokazały kolejną cechę tego systemu: kontrolę nad informacją. Telewizja publiczna i wiele stacji prywatnych przedstawiały kampanię w sposób sprzyjający określonym siłom politycznym. Ważną rolę odgrywały „temniki”, czyli instrukcje dotyczące tematów i sposobu ich prezentowania w mediach. W ukraińskiej polityce działali już także rosyjscy konsultanci wyborczy, między innymi związani z Fundacją Efektywnej Polityki Gleba Pawłowskiego. W ten sposób wpływ na kampanię można było wywierać na długo przed otwarciem lokali wyborczych.

Karuzela: gdy jeden wyborca miał oddać więcej niż jeden głos

Najbardziej znanym symbolem ukraińskich fałszerstw wyborczych stała się „karuzela”. Termin obejmował kilka podobnych praktyk. W jednej z nich zorganizowane grupy przemieszczały się między lokalami wyborczymi, wykorzystując nadużycia związane z dokumentami pozwalającymi głosować poza miejscem zamieszkania. W innej posługiwano się wcześniej wypełnionymi kartami, a obieg dokumentów miał umożliwiać kontrolowanie kolejnych głosujących. Ta druga odmiana jest znana również pod nazwą „bułgarski pociąg”.

Podczas wyborów prezydenckich w Ukrainie w 2004 roku obserwatorzy międzynarodowi odnotowali przypadki wielokrotnego głosowania, zorganizowanego transportu wyborców i nadużywania zaświadczeń uprawniających do głosowania poza właściwym obwodem. W obwodzie zaporoskim zgłaszano systematyczne wielokrotne głosowanie, a w innych regionach pojawiały się dokumenty o powtarzających się numerach seryjnych. Problemem nie były więc same autobusy czy możliwość zmiany miejsca głosowania, ale wykorzystywanie niedostatecznej kontroli dokumentów do zwiększania liczby oddanych głosów.

Ta historia ma współczesne znaczenie. Wiele państw umożliwia głosowanie poza miejscem stałego zamieszkania, a część dopuszcza także głosowanie korespondencyjne lub inne formy ułatwiające udział w wyborach. Nie oznacza to, że takie procedury prowadzą do nadużyć. Pokazuje natomiast, dlaczego istotne są kontrola wydawanych dokumentów, zabezpieczenie przed ponownym głosowaniem i możliwość niezależnego sprawdzenia prawidłowości procedur. W Polsce odpowiednikiem części dawnych rozwiązań są zaświadczenia o prawie do głosowania, które pozwalają uprawnionemu wyborcy głosować poza jego stałym obwodem.

„Pieczenije”, dodatkowe karty i głosy znikąd

W ukraińskim języku politycznym z 2004 roku funkcjonowało określenie „пєчєньє”, zapisywane jako „pieczenije”. Nie chodziło o ciastka rozdawane wyborcom. Nazwą tą określano między innymi pakiety fałszywych kart do głosowania. W wywiadzie z 2011 roku ukraiński parlamentarzysta i współautor przepisów wyborczych Jurij Kluczkowski opisywał niekontrolowane nakłady kart oraz zaświadczeń drukowanych z zabezpieczeniami zbliżonymi do oryginalnych. W relacjach uczestników wydarzeń z 2004 roku pojawiają się także przygotowane wcześniej dokumenty komisji, które mogły służyć do manipulowania wynikami.

Inną metodą było zawyżanie frekwencji. Jeżeli w dokumentach pojawiało się więcej głosujących niż faktycznie uczestniczyło w wyborach, powstawała możliwość przypisania dodatkowych głosów wybranemu kandydatowi. W drugiej turze wyborów prezydenckich w 2004 roku oficjalna frekwencja w obwodzie donieckim osiągnęła 96,65%. Obserwatorzy OBWE dokumentowali również podejrzane wzrosty frekwencji po zamknięciu lokali i nieprawidłowości związane z głosowaniem poza lokalem, szczególnie z głosowaniem w domu. W dokumentach pojawiały się między innymi zastrzeżenia do autentyczności podpisów i wniosków wyborców.

Osobnym problemem była możliwość manipulowania protokołami. Samo wrzucenie dodatkowych kart nie wystarcza do skutecznej zmiany rezultatu, jeżeli dokumentacja, liczba wydanych kart i podpisy wyborców zostaną prawidłowo skontrolowane. Dlatego szczególnie wrażliwym momentem staje się ustalanie wyników na poziomie komisji oraz ich dalsze przekazywanie. To właśnie na tym etapie można ukrywać rozbieżności, zmieniać liczby lub próbować podważać legalność wyników z wybranych komisji.

W 2004 roku ujawniono też próbę znaczącego rozszerzenia sieci lokali wyborczych na terytorium Rosji. Centralna Komisja Wyborcza Ukrainy rozpatrywała utworzenie 420 dodatkowych obwodów w Federacji Rosyjskiej. Kontrola przedstawionej dokumentacji wykazała, że 379 propozycji nie spełniało wymaganych warunków. Komisja zatwierdziła 41 obwodów, lecz 28 października Sąd Najwyższy uchylił jej decyzję. Ten przypadek opisano w dokumentacji międzynarodowej misji obserwacyjnej. Była to próba wykorzystania organizacji głosowania poza granicami państwa jako elementu sporu o przebieg wyborów.

Serwer tranzytowy: czy można zmienić wynik bez dotykania kart?

W czasie wyborów w 2004 roku pojawiły się informacje o tzw. serwerze tranzytowym, który miał umożliwiać ingerowanie w elektroniczne przekazywanie danych między komisjami a Centralną Komisją Wyborczą. Sprawa stała się przedmiotem politycznego sporu i późniejszego śledztwa Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Przedstawiciele służby informowali o ustaleniach dotyczących manipulacji systemem „Wybory” oraz o osobach podejrzewanych o udział w tych działaniach. Nie ma jednak wystarczających podstaw, by bez wskazania prawomocnego wyroku przypisać wszystkim publicznie wymienianym osobom odpowiedzialność karną za organizację operacji.

Różnica między elektronicznym przekazaniem danych a formalnym ustaleniem wyniku jest zasadnicza. W ukraińskim systemie wyniki opierały się na dokumentacji komisji. Zmiana informacji wyświetlanej w centralnym systemie nie musiała zatem automatycznie oznaczać zmiany legalnie oddanych głosów. Mogła jednak opóźniać publikację prawdziwych danych, tworzyć mylący obraz sytuacji i utrudniać społeczną kontrolę wyborów.

3 grudnia 2004 roku Sąd Najwyższy Ukrainy stwierdził, że skala naruszeń uniemożliwiała ustalenie rzeczywistej woli wyborców w drugiej turze, i zarządził ponowne głosowanie. Odbyło się ono 26 grudnia, a jego przebieg został znacznie lepiej oceniony przez międzynarodowych obserwatorów. Szczegółowy opis nieprawidłowości zawiera raport końcowy OBWE/ODIHR z wyborów prezydenckich w Ukrainie w 2004 roku.

Rosja i wybory w Ukrainie: nie tylko kampania propagandowa

Rosyjska ingerencja w kampanię 2004 roku miała również wymiar jawny. Władimir Putin dwukrotnie odwiedził Ukrainę przed głosowaniem, publicznie wspierał Wiktora Janukowycza i przedwcześnie pogratulował mu zwycięstwa. Według raportu Służby Badawczej Kongresu USA z kampanią Janukowycza współpracowali rosyjscy konsultanci powiązani z Kremlem, a amerykańscy urzędnicy informowali o wiarygodnych doniesieniach dotyczących znacznego rosyjskiego finansowania. W dostępnych dokumentach brak jednak pełnego zestawienia konkretnych przelewów i ich odbiorców. Z kolei po zakwestionowanym głosowaniu, podczas zjazdu w Siewierodoniecku w listopadzie 2004 roku, część polityków regionalnych dyskutowała o autonomizacji południowo-wschodniej Ukrainy. Wśród uczestników był mer Moskwy Jurij Łużkow.

W następnych latach ważną rolę odgrywały sieci politycznych i biznesowych zależności. Amerykański konsultant Paul Manafort współpracował z Partią Regionów oraz środowiskami ukraińskich oligarchów. Raport komisji wywiadu Senatu USA z 2020 roku szczegółowo opisuje jego związki z rosyjskim oligarchą Olegiem Deripaską i Konstantinem Kilimnikiem, uznanym przez komisję za oficera rosyjskiego wywiadu. To przykład działania struktur politycznego wpływu, których znaczenie nie ograniczało się do jednego dnia głosowania.

Od „greczki” do siatek kupowania głosów

Nie każda manipulacja polega na dopisywaniu głosów. Część działań zmierza do tego, aby wyborca sam zagłosował zgodnie z interesem organizatora. W Ukrainie symbolem takiego zjawiska stała się „гречка”, czyli kasza gryczana. Określenie pochodzi od rozdawania produktów spożywczych i innych drobnych korzyści materialnych potencjalnym wyborcom. Z czasem zaczęto nim nazywać różne formy klientelizmu politycznego, w tym wykorzystywanie fundacji dobroczynnych i pomocy socjalnej jako narzędzi budowania poparcia.

Bardziej rozbudowane mechanizmy określano jako „siatki” lub „piramidy wyborcze”. Były to hierarchiczne struktury organizatorów, koordynatorów i osób mobilizowanych do udziału w wyborach. Ich funkcjonowanie mogło obejmować legalną pracę agitatorów, ale także niedozwolone wypłaty za głosowanie, zbieranie danych wyborców i próby kontrolowania ich zachowania. W dokumentacji wyborów prezydenckich w Ukrainie w 2019 roku OBWE opisała liczne wiarygodne sygnały o kupowaniu głosów, a policja prowadziła dziesiątki dochodzeń. Same oskarżenia wobec sztabów nie przesądzają o odpowiedzialności kandydatów.

Podczas wyborów parlamentarnych w 2012 roku obserwatorzy odnotowywali kupowanie głosów, używanie administracyjnych zasobów i problemy z ustalaniem rezultatów. Centralna Komisja Wyborcza Ukrainy uznała wówczas, że w pięciu okręgach, o numerach 94, 132, 194, 197 i 223, nie można wiarygodnie ustalić wyniku. W 2019 roku uwagę zwróciły również tzw. klony kandydatów. W 45 okręgach występowało 152 kandydatów o identycznych lub podobnych imionach i nazwiskach. Z kolei niektórzy kandydaci niezależni posługiwali się nazwą popularnej partii, do której formalnie nie należeli. Chodziło o możliwość wywołania pomyłki wyborcy, a nie o zmianę dokumentacji po głosowaniu.

Cyberatak w 2014 roku: fałszywy zwycięzca wyborów

Nowy etap rosyjskich operacji wyborczych nastąpił w 2014 roku. Przed przedterminowymi wyborami prezydenckimi w Ukrainie infrastruktura Centralnej Komisji Wyborczej została zaatakowana przez hakerów związanych z prorosyjską grupą CyberBerkut. Jedna z prób manipulacji polegała na przygotowaniu fałszywych danych sugerujących zwycięstwo Dmytra Jarosza, kandydata, który w rzeczywistości otrzymał mniej niż 1% głosów. Nieprawdziwe rezultaty zostały rozpowszechnione w rosyjskiej telewizji. Oficjalny wynik wyborów nie został w ten sposób zmieniony.

W tym przypadku celem ataku było nie tylko zakłócenie systemu informatycznego. Fałszywy wynik mógł zostać wykorzystany do stworzenia określonego przekazu politycznego i podważenia wiarygodności ukraińskich instytucji. Podobne operacje informacyjne wykrywano podczas wyborów w 2019 roku. Badacze Atlantic Council opisywali próby dyskredytowania ukraińskiego procesu wyborczego, rozpowszechniania nieprawdziwych informacji i prowadzenia działań w cyberprzestrzeni.

Jak stare technologie mogą wyglądać dzisiaj?

Współczesne kampanie nie muszą odtwarzać historycznych metod w ich pierwotnej postaci. Wystarczy wykorzystać tę samą słabość systemu za pomocą innego narzędzia. Niektóre adaptacje są już udokumentowane, inne pozostają zagrożeniami wymagającymi odpowiednich zabezpieczeń.

• Karuzela i niekontrolowana mobilność wyborców. Dawniej szczególnie ryzykowne były papierowe zaświadczenia i możliwość wielokrotnego głosowania. Współczesna kontrola skupia się na wiarygodności rejestrów i zabezpieczeniu procedur głosowania poza stałym obwodem.
• „Martwe dusze” i manipulacja rejestrem. Wykorzystywanie nieaktualnych wpisów w spisach może przyjmować nowe formy tam, gdzie dane obywateli pochodzą z wielu niezsynchronizowanych systemów. Kluczowa jest możliwość niezależnej weryfikacji list i dokumentów.
• Przekupstwo i cyfrowe sieci wpływu. Systemy koordynowania wyborców mogą korzystać z komunikatorów, baz danych i narzędzi analitycznych. Samo istnienie takich narzędzi nie świadczy o przestępstwie. Problem pojawia się w przypadku niedozwolonej zapłaty za głos, przymusu lub nielegalnego wykorzystywania danych osobowych.
• Temniki i manipulacja algorytmami. Zamiast jednej instrukcji rozsyłanej redakcjom można organizować skoordynowane publikacje wielu kont, stron i kanałów, wykorzystując mechanizmy rekomendacji platform.
• Fałszywe materiały i sztuczna inteligencja. Podrobione wypowiedzi, głosy, fotografie i nagrania mogą służyć do przypisywania kandydatom słów, których nie wypowiedzieli.
• Przepisywanie protokołów i błędy w systemach informatycznych. Współczesnym zagrożeniem pozostają zarówno nieprawidłowości przy ręcznym liczeniu, jak i błędy podczas wprowadzania oraz publikowania danych. Dlatego papierowe dokumenty, przejrzyste procedury i kontrola krzyżowa nadal mają znaczenie.

Polska 2025: stare problemy spotykają nowe narzędzia

Wybory prezydenckie w Polsce w maju i czerwcu 2025 roku dostarczyły konkretnych przykładów tego, jak różne rodzaje nieprawidłowości mogą występować jednocześnie. W toku rozpatrywania protestów wyborczych Sąd Najwyższy zarządził sprawdzenie kart w 13 komisjach, a przeprowadzone czynności ujawniły rozbieżności w liczbie głosów przypisanych kandydatom. Prokuratura wszczęła postępowania dotyczące nieprawidłowości przy liczeniu głosów. W czerwcu 2026 roku w sprawie komisji w Wieńcu pod Włocławkiem zapadł wyrok, w którym przewodniczący i zastępca przewodniczącego zostali ukarani grzywnami za niedopełnienie obowiązków związanych ze sporządzaniem i weryfikacją protokołu. Pozostałym członkom komisji sąd warunkowo umorzył postępowanie. Sprawa pokazuje, jak znaczące mogą być uchybienia przy porównywaniu dokumentów papierowych z danymi wprowadzanymi do systemu. Szczegóły podaje Prokuratura Okręgowa we Włocławku.

Jeszcze bardziej nietypowy przypadek dotyczył nieautoryzowanej aplikacji służącej do sprawdzania zaświadczeń o prawie do głosowania. Państwowa Komisja Wyborcza poinformowała o sytuacjach, w których członkowie komisji, kierując się wynikiem działania prywatnego narzędzia, odmówili wydania kart osobom posiadającym ważne zaświadczenia. Zdarzenia takie odnotowano między innymi na obszarze działania komisji wyborczych w Krakowie i Warszawie, a wobec odpowiedzialnych osób podjęto decyzje o odwołaniu ze składów komisji. Sprawą zajmowały się również prokuratura i Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Przypadek ilustruje ryzyko wprowadzania do procedury głosowania narzędzi pozbawionych oficjalnej autoryzacji, zwłaszcza gdy ich wyniki zaczynają zastępować obowiązujące przepisy.

Równolegle Polska mierzyła się z operacjami informacyjnymi. NASK w ramach programu „Parasol Wyborczy” informował o ponad 16 tysiącach nieautentycznych kont na platformach społecznościowych, wobec których podjęto działania, oraz o 169 kontach podszywających się pod kandydatów. Instytut wykrywał także skoordynowane kampanie zgodne z przekazami rosyjskiej propagandy, fałszywe artykuły, treści generowane za pomocą sztucznej inteligencji i podejrzane reklamy polityczne. W maju 2025 roku Meta zablokowała po interwencji NASK reklamy, które mogły być finansowane z zagranicy. Ich konstrukcja sugerowała nawet możliwość prowokacji przeciwko kandydatowi pozornie wspieranemu przez reklamodawców. Rządowy raport z programu „Parasol Wyborczy” przedstawia skalę wykrytych zagrożeń oraz działania podjęte przez polskie instytucje.

W opublikowanym w październiku 2025 roku raporcie OBWE/ODIHR polskie wybory prezydenckie oceniono jako konkurencyjne i sprawnie zorganizowane. Obserwatorzy wskazali jednocześnie na problemy z przejrzystością finansowania kampanii, polaryzacją mediów, dezinformacją i próbami ingerencji zewnętrznej. To rozróżnienie ma znaczenie: błędy w komisjach, nielegalny wpływ na procedury i skoordynowana propaganda są różnymi zagadnieniami, wymagającymi osobnych dowodów i sposobów reagowania.

Mołdawia, Rumunia i Słowacja: nowe formy znanych manipulacji

Podczas wyborów prezydenckich i referendum konstytucyjnego w Mołdawii w 2024 roku władze ujawniły sieci nielegalnego finansowania i przekupywania wyborców. Mołdawska Służba Informacji i Bezpieczeństwa informowała o centrum koordynacyjnym zlokalizowanym w Moskwie, a prokuratura prowadziła postępowania dotyczące przekazywania pieniędzy w zamian za określony sposób głosowania. Międzynarodowi obserwatorzy potwierdzili poważne obawy związane z zagraniczną ingerencją i nielegalnym finansowaniem. To współczesny przykład tego, jak dawne „siatki” mogą działać w środowisku międzynarodowych przepływów finansowych i elektronicznej komunikacji.

W Rumunii 6 grudnia 2024 roku Sąd Konstytucyjny unieważnił cały proces wyborów prezydenckich. Decyzję podjęto po ujawnieniu informacji dotyczących nieprzejrzystej kampanii cyfrowej, manipulacji z wykorzystaniem platform internetowych i technologii sztucznej inteligencji oraz finansowania kampanii. Sprawa kandydata Călina Georgescu wywołała poważne spory polityczne i prawne. Pokazuje jednak, jak istotne dla współczesnych wyborów stały się przejrzystość promocji internetowej i możliwość zidentyfikowania rzeczywistych organizatorów kampanii.

Jeszcze inną technologię zastosowano na Słowacji w 2023 roku. Tuż przed wyborami parlamentarnymi rozpowszechniono fałszywe nagranie dźwiękowe, na którym polityk Michal Šimečka i dziennikarka Monika Tódová mieli rzekomo rozmawiać o manipulowaniu głosowaniem. Nagranie zostało wygenerowane przy użyciu technologii imitacji głosu. Jego publikacja w końcowej fazie kampanii ograniczała czas na weryfikację i sprostowanie. Nie ustalono wiarygodnie, w jakim stopniu ta konkretna operacja wpłynęła na zachowanie wyborców.

Najgroźniejsza manipulacja może nie dotyczyć samych kart wyborczych

Historia ujawnia dwie równoległe strategie. Pierwsza polega na bezpośrednim naruszeniu głosowania, na przykład przez dopisywanie głosów, fałszowanie dokumentów czy wywieranie presji na wyborców. Druga zmienia warunki, w których ludzie podejmują decyzje: przez kontrolę informacji, finansowanie pozornie niezależnych inicjatyw, rozpowszechnianie fałszywych wiadomości i podważanie zaufania do instytucji. Współczesna technologia pozwala łączyć te strategie i prowadzić je jednocześnie w wielu krajach.

Istnieje także metoda polegająca na podważaniu wiarygodności wyborów bez wykazania faktycznego fałszerstwa. Wystarczy rozpowszechniać niezweryfikowane informacje o rzekomej masowej manipulacji, przedstawiać pojedyncze błędy jako dowód ogólnokrajowego spisku albo publikować fałszywe dokumenty. Takie działania mogą osłabiać zaufanie do wyników nawet wtedy, gdy próby technicznego naruszenia systemu zostaną zablokowane.

Jak rozpoznawać zagrożenia dla uczciwości wyborów?

Najbardziej użyteczne sygnały ostrzegawcze dotyczą konkretnych, możliwych do sprawdzenia zdarzeń: odmowy wydania karty uprawnionemu wyborcy, rozbieżności między protokołem komisji a opublikowanym wynikiem, nacisków w miejscu pracy, oferowania pieniędzy za oddanie głosu, anonimowego finansowania reklam wyborczych lub rozpowszechniania materiałów podszywających się pod oficjalne komunikaty. Weryfikacja powinna obejmować dokumenty komisji, komunikaty organów wyborczych, wyniki postępowań oraz raporty niezależnych obserwatorów. Szczególną ostrożność należy zachować wobec informacji, których jedynym źródłem są anonimowe konta i nieudokumentowane oskarżenia.

W Polsce podstawowymi punktami odniesienia pozostają Państwowa Komisja Wyborcza, Krajowe Biuro Wyborcze, właściwe organy ścigania oraz komunikaty NASK dotyczące zagrożeń cyfrowych. Międzynarodowe raporty obserwacyjne, między innymi OBWE/ODIHR, pozwalają porównać polskie doświadczenia z sytuacją w innych państwach.

Ukraińska historia pokazuje, że technologie wyborczych manipulacji nie znikają wraz ze zmianą prawa czy rozwojem zabezpieczeń. Część staje się trudniejsza do zastosowania, inne wykorzystują nowe środowisko technologiczne. Dlatego ochrona wyborów wymaga jednocześnie przejrzystego liczenia głosów, skutecznej kontroli finansowania kampanii, niezależnych mediów, bezpieczeństwa systemów informatycznych i rzeczywistej możliwości sprawdzenia zgłoszonych nieprawidłowości.