Każda piędź ma wrócić? Zacznijmy od Rosji

11 listopada 2026 roku, po zakończeniu rozmów Rosji, Ukrainy i Stanów Zjednoczonych w Abu Zabi, Władimir Miedinski, szef rosyjskiej delegacji, ogłosił, że każda piędź ziemi uznawanej przez Moskwę za własną zostanie Rosji zwrócona. Tak czy inaczej. Jak podała agencja Interfax, była to kolejna deklaracja dotycząca rosyjskich roszczeń terytorialnych wobec Ukrainy. Ale w tej wypowiedzi kryje się znacznie ciekawszy problem.

Co by się stało, gdyby potraktować słowa Miedinskiego poważnie, a zasadę zwracania historycznych ziem zastosować nie tylko do sąsiadów Rosji, lecz także do samej Rosji?

Zanim jednak zajrzymy do archiwów rosyjskich podbojów, przypomnijmy dwa dokumenty. W 1997 roku Rosja podpisała traktat, w którym uznała integralność terytorialną Ukrainy i nienaruszalność jej granic. W 2003 roku Władimir Putin osobiście podpisał umowę określającą przebieg lądowej granicy między oboma państwami. Do dokumentu dołączono mapy z granicą zaznaczoną czerwoną linią. Umowa weszła w życie w 2004 roku. Traktat o przyjaźni przestał obowiązywać w 2019 roku, ale sam fakt wcześniejszego uznania granic pozostał. Teraz Moskwa żąda ziem, których przynależność do Ukrainy sama wcześniej potwierdziła. A skoro współczesne podpisy nie wystarczają, sprawdźmy, co powiedziałyby rosyjskim politykom starsze mapy. Treść umowy granicznej z 2003 roku jest publicznie dostępna.

Kazań, czyli od czego zacząć zwracanie

Wyobraźmy sobie, że w Moskwie powstaje specjalna komisja do spraw historycznej sprawiedliwości terytorialnej. Jej członkowie otrzymują zadanie: ustalić, komu pierwotnie należały ziemie, które państwo rosyjskie uznaje dziś za swoje. Problem pojawia się już przy pierwszych dokumentach.

W 1552 roku wojska Iwana IV zdobyły Kazań, stolicę Chanatu Kazańskiego. Cztery lata później podporządkowały sobie Chanat Astrachański. Oba wydarzenia otworzyły przed Moskwą drogę do dalszej ekspansji w kierunku Wołgi, Uralu i Azji. Tereny te miały własnych władców, społeczności, tradycje i historię, zanim znalazły się pod rosyjskim panowaniem.

Dziś Kazań jest stolicą Tatarstanu, jednej z republik Federacji Rosyjskiej. Jeśli więc ktoś twierdzi, że historyczna przynależność ziemi daje prawo do jej odzyskania, powinien wyjaśnić, dlaczego historia ma się liczyć wyłącznie od momentu rosyjskiego podboju. Czy wcześniejsi mieszkańcy tracą swoje historyczne prawa w dniu, w którym zdobywca ogłasza zwycięstwo?

Warto też przypomnieć historię Baszkirów, których ziemie w XVI wieku stopniowo znalazły się pod zwierzchnictwem Moskwy. Proces ten obejmował układy, przyrzeczenia dotyczące praw do ziemi, a później również konflikty i powstania. Nie każde przyłączenie wyglądało tak samo. Tym bardziej absurdalny staje się pomysł, by skomplikowaną historię wielu narodów rozstrzygać jednym zdaniem o rzekomo odwiecznej własności.

Syberia. Miliony kilometrów kwadratowych i jedno niewygodne pytanie

Pod koniec XVI wieku rozpoczęła się rosyjska ekspansja za Ural. Wyprawa Jermaka z początku lat 80. XVI wieku i walki z Chanatem Syberyjskim były jednym z pierwszych etapów procesu, który w kolejnych dziesięcioleciach doprowadził rosyjskie oddziały aż nad Ocean Spokojny. Wraz z wojskami, osadnikami i urzędnikami pojawiały się nowe podatki, obowiązki i zależność od państwa rosyjskiego.

Na tych ziemiach mieszkali jednak ludzie. Jakuci, Buriaci, Ewenkowie, Chantowie, Mansowie i wiele innych społeczności miało własne sposoby gospodarowania, tradycje i związki z terytorium. Nie potrzebowały pieczęci moskiewskiego urzędnika, aby ich historia mogła się rozpocząć.

Gdyby zatem potraktować zasadę Miedinskiego jako uniwersalną receptę na porządkowanie świata, należałoby zapytać, jakie prawa do ziemi przysługują jej wcześniejszym mieszkańcom. I dlaczego rosyjskie roszczenie historyczne miałoby być ważniejsze od ich własnej historii. Komisja z Moskwy mogłaby w tym momencie odkryć, że przygotowała nie tyle listę rosyjskich należności, ile ogromny katalog spraw wymagających rozliczenia.

Kaukaz. Historia, której nie da się zamknąć w jednym podpisie

W 1783 roku Królestwo Kartlii i Kachetii przyjęło rosyjski protektorat na mocy traktatu gieorgijewskiego. Rosja zobowiązała się do ochrony królestwa, lecz w 1801 roku dokonała jego aneksji i zniosła odrębną monarchię. W kolejnych dziesięcioleciach rozszerzała swoje panowanie na następne ziemie Kaukazu. Ten przykład pokazuje, że historyczna opowieść o dobrowolnym zjednoczeniu może pomijać moment, w którym chronione państwo utraciło własną suwerenność.

Na północnym zachodzie Kaukazu szczególnie tragiczny okazał się los Czerkiesów. Wieloletnia ekspansja rosyjska zakończyła się w 1864 roku pokonaniem ich zorganizowanego oporu. Towarzyszyły temu masowe wypędzenia, ucieczki i śmierć ogromnej liczby ludzi. Historycy opisują te wydarzenia jako przykład kolonialnej przemocy i czystek etnicznych; kwalifikacja ludobójstwa jest przedmiotem odrębnej debaty.

Trudno potraktować tę historię jak zwykłe przesuwanie granicy na mapie. Były to konkretne społeczności, które utraciły domy, ziemię i możliwość decydowania o własnym losie. Jeżeli politycy w Moskwie chcą rozmawiać o historycznej sprawiedliwości, historia Kaukazu z pewnością ma im coś do powiedzenia.

Polska, Finlandia, Azja Środkowa. Imperium miało dobry apetyt

Historia Rzeczypospolitej Obojga Narodów dostarcza kolejnego przykładu. W latach 1772, 1793 i 1795 Rosja uczestniczyła wraz z Prusami i Austrią w rozbiorach państwa polsko-litewskiego. W wyniku trzeciego rozbioru Rzeczpospolita zniknęła z mapy Europy. Rosyjskie zdobycze obejmowały przede wszystkim obszary dzisiejszej Litwy, Białorusi i Ukrainy, a w XIX wieku pod rosyjskim panowaniem znalazła się również znaczna część ziem polskich.

W 1809 roku Rosja zdobyła Finlandię w wojnie ze Szwecją. Powstało autonomiczne Wielkie Księstwo Finlandii, którego władcą był rosyjski cesarz. W grudniu 1917 roku Finlandia ogłosiła niepodległość. Gdyby ktoś dziś uznał, że historyczne panowanie carów daje Rosji prawo do fińskiego terytorium, nie przedstawiałby argumentu prawnego, lecz imperialne roszczenie ubrane w historyczny kostium.

W XIX wieku rosyjska ekspansja objęła także znaczną część Azji Środkowej. W 1865 roku wojska rosyjskie zajęły Taszkent, w 1868 roku Samarkandę. Emirat Buchary i Chanat Chiwy znalazły się w zależności od Petersburga. Dzisiejszy Uzbekistan i sąsiednie państwa mają własną suwerenność, której nie unieważnia fakt, że ich ziemiami zarządzali kiedyś rosyjscy gubernatorzy.

Do tego dochodzi historia Związku Radzieckiego, którego nie należy utożsamiać bezpośrednio z dawnym imperium carskim ani ze współczesną Federacją Rosyjską. W 1940 roku ZSRR okupował i anektował Litwę, Łotwę i Estonię. Państwa bałtyckie odzyskały niepodległość w latach 1990–1991, a Stany Zjednoczone przez dziesięciolecia nie uznawały legalności ich włączenia do ZSRR. Ten przykład pokazuje, że nawet wieloletnie sprawowanie władzy nie zamienia automatycznie bezprawnej aneksji w legalny tytuł do terytorium.

Zwrot zagrabionych ziem i reparacje. Rachunek dla imperium

Jeśli każda piędź ziemi ma wrócić do tych, którym została odebrana, historyczny rachunek nie może kończyć się na rosyjskich żądaniach wobec sąsiadów. Musi objąć również ziemie zagarnięte przez samą Rosję. Kazań, Syberia, Kaukaz i inne obszary rosyjskiej ekspansji nie są pustymi miejscami na mapie, które zaczęły istnieć dopiero po przybyciu carskich wojsk. Za każdym podbojem kryją się narody, utracone prawa, wywłaszczenia, przymusowe przesiedlenia i szkody, których skutki mogą trwać przez pokolenia.

Konsekwentnie stosowana zasada historycznej sprawiedliwości prowadzi więc do żądania zwrotu zagrabionych ziem, przywrócenia praw ich mieszkańcom oraz wypłacenia reparacji i odszkodowań za wyrządzone krzywdy. Nie wystarczy przyznać, że imperium popełniało błędy. Potrzebne jest rozliczenie podbojów, wywłaszczeń, deportacji i grabieży, z udziałem narodów i społeczności, które poniosły ich konsekwencje. To one powinny mieć głos w określaniu sposobu naprawienia historycznych krzywd.

Nie jest to wyłącznie abstrakcyjny postulat moralny. Deklaracja ONZ o prawach ludności rdzennej uznaje prawa do tradycyjnych ziem i zasobów. Jej artykuł 28 przewiduje naprawienie krzywd, w tym zwrot odebranych terenów, a gdy nie jest to możliwe, sprawiedliwą rekompensatę. Zasady odpowiedzialności państw za czyny sprzeczne z prawem międzynarodowym obejmują z kolei restytucję i odszkodowanie. Nie rozstrzygają one automatycznie wszystkich podbojów sprzed stuleci, ale pokazują, że zwrot ziem i naprawienie wyrządzonych szkód są rzeczywistymi instrumentami sprawiedliwości, a nie jedynie figurą retoryczną.

W przypadku Ukrainy odpowiedzialność Rosji ma bezpośredni wymiar współczesny. Istnieją międzynarodowo uznane granice, wcześniejsze zobowiązania Moskwy oraz zakaz zdobywania terytorium siłą. W rezolucji ES-11/4 z 12 października 2022 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ potępiło próbę aneksji czterech ukraińskich obwodów. Kolejna rezolucja ES-11/5 dotycząca reparacji uznała potrzebę stworzenia mechanizmu naprawienia szkód wyrządzonych rosyjską agresją. W tym przypadku nie chodzi o historyczną interpretację, lecz o odpowiedzialność za współczesne działania państwa.

Każda piędź ziemi. Ale czyja?

Wróćmy zatem do Władimira Miedinskiego. Po dwóch dniach rozmów w Abu Zabi osiągnięto wstępne porozumienie w sprawie dużej wymiany jeńców wojennych. Nie rozwiązano jednak podstawowego sporu dotyczącego terytoriów. W tym właśnie kontekście rosyjski negocjator zapowiedział odzyskanie każdej piędzi ziemi, którą Moskwa uważa za swoją.

Nie powiedział oczywiście, że Rosja zamierza zwracać ziemie zdobyte przez własnych carów. To byłoby zbyt daleko idące, a przede wszystkim niezgodne z kontekstem jego słów, odczytanie. Ale jako eksperyment myślowy ta wypowiedź sprawdza się znakomicie.

Wyobraźmy sobie zatem, że każda historyczna zdobycz zostaje poddana takiemu samemu rachunkowi. Kazań przypomina o podbitym chanacie, narody Syberii o odebranych ziemiach, Czerkiesi o masowych wypędzeniach, a Polacy o rozbiorach Rzeczypospolitej. Czy Rosja byłaby gotowa zastosować do tych historii zasadę, którą jej przedstawiciele tak chętnie przywołują wobec Ukrainy? Uznać prawa podbitych narodów, podjąć kwestię zwrotu ziem, naprawienia krzywd i wypłacenia reparacji?

Jest przy tym szczegół, którego nie trzeba szukać w archiwach Iwana Groźnego. W styczniu 2003 roku Władimir Putin podpisał dokument wyznaczający lądową granicę Rosji z Ukrainą. Dziś jego wysłannik zapewnia, że każda piędź rosyjskiej ziemi zostanie odzyskana. Między tymi dwiema datami nie zaginęła żadna mapa. Zmieniły się żądania Kremla.

Jeśli zatem Miedinski rzeczywiście chce rozmawiać o zwracaniu ziem i historycznej sprawiedliwości, warto rozszerzyć tę rozmowę na całą historię rosyjskich podbojów. Nie tylko zapytać, co Rosja uważa za swoje, lecz także ustalić, co odebrała innym, jakie prawa naruszyła i jakie szkody pozostawiła po sobie. Dopiero wtedy rachunek będzie obejmował również należności podbitych narodów: ziemie, restytucję praw, odszkodowania i reparacje.

Każda piędź ma wrócić? Zacznijmy od Rosji. Nie od jej kolejnych roszczeń wobec sąsiadów, lecz od rozliczenia tego, co sama zagarnęła. Bo państwo, które żąda historycznej sprawiedliwości wyłącznie dla siebie, nie przedstawia uniwersalnej zasady. Przedstawia rachunek, z którego starannie wykreślono wszystkich wierzycieli.