Jak konflikty stają się narzędziem manipulacji

Podczas masowych demonstracji we Francji 17 października 2026 roku w części miast doszło do zamieszek, podpaleń, grabieży i starć z policją. W protestach uczestniczyły setki tysięcy ludzi, z których zdecydowana większość demonstrowała pokojowo. Ruch, zapoczątkowany przez uczniów domagających się poprawy warunków edukacji, stopniowo przyciągnął inne grupy społeczne, a jego postulaty rozszerzyły się na kwestie kosztów życia, polityki budżetowej i jakości usług publicznych.

Nie trzeba jednak organizować protestu ani tworzyć społecznego niezadowolenia, aby wykorzystać je do własnych celów. Wystarczy nagłośnić istniejące napięcia, nadać wydarzeniom korzystną interpretację i dotrzeć z odpowiednim przekazem do różnych odbiorców. Media społecznościowe przyspieszają ten proces, ale sam mechanizm nie jest nowy. Wcześniej podobną funkcję pełniły gazety, radio, telewizja czy ulotki. Przykłady z Polski, Ukrainy i innych państw pokazują, że przedmiotem manipulacji może być zarówno prawdziwy konflikt społeczny, jak i przestępstwo, katastrofa czy nawet całkowicie zmyślona groźba.

Polscy rolnicy i rzeczywisty konflikt wykorzystany informacyjnie

9 lutego 2024 roku polscy rolnicy rozpoczęli ogólnokrajowy protest przeciwko unijnej polityce rolnej, wymaganiom środowiskowym i skutkom liberalizacji handlu z Ukrainą. Blokowano drogi i przejścia graniczne. Protest miał konkretne przyczyny ekonomiczne, a jego uczestnicy domagali się zmian wpływających na opłacalność produkcji rolnej.

Równolegle konflikt stał się przedmiotem rosyjskiej kampanii informacyjnej. Jak ustaliło Digital Forensic Research Lab (DFRLab), między 8 lutego a 8 kwietnia rosyjskie serwisy informacyjne opublikowały ponad 1500 materiałów zawierających odniesienia do polskich rolników i Ukrainy. Szczególnie intensywnie nagłaśniano incydent z 20 lutego, kiedy podczas protestu pojawił się transparent wzywający Władimira Putina do działania przeciwko Ukrainie, Brukseli i polskim władzom. Policja zabezpieczyła transparent, a sprawą zajęła się prokuratura.

W przekazach kierowanych do Polaków podkreślano rzekome zagrożenia związane z ukraińską żywnością i kosztami wspierania Ukrainy. Odbiorców ukraińskich przekonywano natomiast, że Polska staje się przeciwnikiem Ukrainy. Wykorzystywano rosyjskie media, Telegram, polskojęzyczne strony internetowe i reklamy na Facebooku. Analiza DFRLab dokumentuje sposób dopasowywania różnych komunikatów do odbiorców po obu stronach granicy.

Pod koniec kwietnia 2024 roku blokady przejść granicznych zostały zniesione. Wcześniej odbywały się negocjacje z rolnikami, a na poziomie unijnym wprowadzano dodatkowe mechanizmy ochronne dotyczące importu wybranych produktów rolnych. Pierwsza fala protestów wygasła, ale nie oznaczało to likwidacji wszystkich problemów ekonomicznych ani zakończenia prób wykorzystywania polsko-ukraińskich sporów. Przykład pokazuje istotną różnicę: rzeczywiste problemy protestujących nie wykluczają późniejszego wykorzystywania protestów przez inne podmioty.

Sabotaż kolejowy: rzeczywisty atak i walka o jego interpretację

W listopadzie 2025 roku Polska stanęła przed innym rodzajem zagrożenia. Na trasie kolejowej Warszawa – Lublin doszło do aktów sabotażu. Sprawą zajęły się policja, prokuratura i służby specjalne. Polskie władze poinformowały o podejrzeniach wobec dwóch obywateli Ukrainy, którzy według ustaleń śledczych mieli działać na zlecenie rosyjskiego wywiadu. Według przekazanych informacji podejrzani opuścili Polskę i przedostali się na Białoruś.

Równolegle w rosyjskich i polskojęzycznych kanałach informacyjnych zaczęto rozpowszechniać inne wersje wydarzeń. Sugerowano, że za atakiem stoją ukraińskie służby, polscy przeciwnicy wspierania Ukrainy lub zachodni prowokatorzy. Pojawiały się również nieprawdziwe wiadomości o rzekomych wcześniejszych ostrzeżeniach niemieckich mediów. Część komunikatów podważała kompetencje polskich służb, a część przedstawiała Ukrainę jako bezpośrednie zagrożenie dla Polski.

Ministerstwo Cyfryzacji opisało tę kampanię w oficjalnym komunikacie z 19 listopada 2025 roku. Wskazało, że po potwierdzeniu sabotażu nasiliły się antyukraińskie przekazy rozpowszechniane między innymi w serwisie X i na Telegramie. Państwo odpowiedziało działaniami śledczymi, wzmocnieniem ochrony infrastruktury oraz monitorowaniem dezinformacji. Ustalenie podejrzanych nie oznacza jednak zakończenia postępowania sądowego ani rozstrzygnięcia wszystkich wątków sprawy.

Fałszywe alarmy: strach bez rzeczywistego zamachu

Jeszcze inny mechanizm pokazują masowe fałszywe zgłoszenia o podłożeniu ładunków wybuchowych. W styczniu 2022 roku ukraińska cyberpolicja informowała o 339 zgłoszeniach dotyczących zagrożenia bombowego i ponad trzech tysiącach sprawdzonych obiektów. Nie potwierdzono wówczas obecności wskazywanych ładunków. Podobne fale powtarzały się później. 30 stycznia 2026 roku ukraińska policja otrzymała ponad 2000 takich zgłoszeń w ciągu zaledwie kilku godzin. W momencie publikacji komunikatu sprawdzono około 30 procent z nich, nie potwierdzając zagrożenia w zweryfikowanych miejscach.

Niebezpieczeństwo w takich przypadkach polega na wykorzystaniu obowiązku reagowania. Policja nie może automatycznie zignorować zgłoszenia tylko dlatego, że poprzednie były fałszywe. Każdy alarm może oznaczać konieczność sprawdzenia budynku, ewakuacji ludzi i zaangażowania funkcjonariuszy. Fałszywa wiadomość wywołuje zatem rzeczywiste skutki organizacyjne, ekonomiczne i psychologiczne.

Polska ma własny udokumentowany przykład. 17 listopada 2025 roku Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości poinformowało o zatrzymaniu siedmiu osób podejrzanych o wywołanie ponad 380 fałszywych alarmów, które dotyczyły przeszło 1500 obiektów. Ewakuowano niemal 12 tysięcy osób. Alarmy obejmowały szkoły, szpitale, sądy, urzędy i inne instytucje. Zatrzymania były wynikiem wielomiesięcznej pracy operacyjnej i analitycznej. Sprawa pokazała zarazem, że za podobnymi działaniami mogą stać różne motywy, od przestępczości i szantażu po osobiste konflikty. Nie ma podstaw, by każdą taką sprawę automatycznie przypisywać obcym służbom.

Ataki na szkoły i internetowa fala strachu w październiku 2026 roku

Nową falę obaw wywołały wydarzenia w polskich szkołach w październiku 2026 roku. 7 października w Ostrołęce 19-letni napastnik zranił ostrym narzędziem dziewięć osób. Następnego dnia w Leszczydole-Nowinach 15-latek zaatakował pracowników szkoły. Zginęła 37-letnia kobieta, a dwie kolejne osoby zostały ranne. Po rzeczywistych atakach zaczęły krążyć internetowe pogróżki i zapowiedzi następnych napaści, łączone z hasłem „krwawy piątek”.

Jak szybko może rozprzestrzeniać się taka groźba, pokazuje przypadek z Przasnysza. Według ustaleń prokuratury 8 października 17-latek przygotował nagranie sugerujące planowany atak na miejscowe liceum. Umieścił je w zamkniętej grupie na Messengerze, traktując jako żart. Jeden z uczestników przekazał materiał do kolejnej grupy klasowej. Nagranie zaczęło krążyć dalej i wywołało panikę. Policja ustaliła autora, zabezpieczyła urządzenia elektroniczne, a prokuratura postawiła mu zarzuty. Nie trzeba było rzeczywistego ataku, aby spowodować poczucie zagrożenia.

Także w Lublinie doszło do działań prewencyjnych. 12 października miejscowa prokuratura poinformowała o zastosowaniu trzymiesięcznego tymczasowego aresztowania wobec 21-letniego studenta Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, podejrzanego o czynienie przygotowań do zabójstwa motywowanego nienawiścią rasową. Sprawa rozpoczęła się od niepokojących wypowiedzi zauważonych przez uczestniczki seminarium i przekazanych władzom uczelni. Uczelnia zawiadomiła służby, które rozpoczęły postępowanie. Podejrzany nie przyznał się do zarzucanego mu czynu. Tymczasowe aresztowanie jest środkiem zapobiegawczym, a nie potwierdzeniem winy.

14 października Prokuratura Okręgowa w Lublinie poinformowała o 14 incydentach związanych z groźbami, nawoływaniem do przestępstw i fałszywymi alarmami w szkołach okręgu. Część tych spraw dotyczyła nieletnich powielających groźby i niebezpieczne treści internetowe. Nie ustalono, by wszystkie incydenty były częścią jednej centralnie kierowanej operacji. Rozróżnienie rzeczywistego zagrożenia, bezmyślnego naśladownictwa i celowego podsycania paniki ma tu zasadnicze znaczenie.

16 października Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji podsumowało operację ochrony szkół. Podało, że przeprowadzono około 160 tysięcy kontroli, zatrzymano 192 osoby i wszczęto 106 postępowań karnych. Zabezpieczono też 155 niebezpiecznych przedmiotów. Ministerstwo oceniło, że działania służb pozwoliły opanować sytuację. Długoterminowa skuteczność tych działań wymaga jednak dalszej oceny. Szczegółowe dane przedstawiono w komunikacie MSWiA z 16 października 2026 roku.

Co pokazują przykłady z innych krajów?

W Wielkiej Brytanii w lipcu 2024 roku po zabójstwie trzech dziewczynek w Southport rozpowszechniono fałszywe informacje o pochodzeniu i statusie migracyjnym sprawcy. W kolejnych dniach doszło do antyimigranckich zamieszek i ataków na policję, meczety oraz obiekty związane z zakwaterowaniem migrantów. Władze odpowiedziały zwiększoną obecnością policji i sprawnym kierowaniem spraw do sądów. Według brytyjskiego Ministerstwa Sprawiedliwości od sierpnia do grudnia 2024 roku ściganiem objęto 912 oskarżonych, 680 osób skazano, a spośród 651 osób, którym wymierzono kary, 76 procent otrzymało bezwzględne pozbawienie wolności. Zamieszki ustały, ale dalsze analizy wykazały również błędy w przygotowaniu i komunikacji służb.

Z kolei Mołdawia przed wyborami parlamentarnymi we wrześniu 2025 roku zmagała się z nielegalnym finansowaniem politycznym, próbami kupowania głosów, cyberatakami i dezinformacją. Policja, prokuratura i inne instytucje prowadziły działania przeciwko tym zagrożeniom. Obserwatorzy OBWE stwierdzili później, że wybory były konkurencyjne, a dzień głosowania przebiegł spokojnie i przejrzyście, mimo poważnych prób ingerencji. Jednocześnie skrytykowali niektóre decyzje o wykluczeniu partii, podjęte bez zapewnienia odpowiednio skutecznej możliwości odwołania. Przykład pokazuje, że ochrona państwa wymaga również kontroli legalności działań samych władz.

Manipulacja strachem nie zaczęła się od internetu

Historycznym przykładem udokumentowanej prowokacji pozostaje niemiecka operacja w Gliwicach z 31 sierpnia 1939 roku. Funkcjonariusze nazistowskiej służby bezpieczeństwa upozorowali polski atak na niemiecką radiostację. Wydarzenie wykorzystano propagandowo jako jeden z pretekstów do agresji przeciwko Polsce. Sprawa została opisana między innymi w materiałach procesu norymberskiego. W tym przypadku sama prowokacja była elementem wcześniej przygotowanej operacji państwowej.

Inny status dowodowy ma tzw. cukier riazański z września 1999 roku. Po rzeczywistych zamachach bombowych na budynki mieszkalne w Rosji mieszkańcy Riazania zauważyli podejrzane worki w piwnicy bloku. Początkowo informowano o udaremnieniu zamachu, później rosyjska FSB określiła zdarzenie jako ćwiczenia z wykorzystaniem cukru. Sprzeczne komunikaty wywołały wieloletnie podejrzenia dotyczące działań służb. Nie ustalono jednak w niezależnym postępowaniu sądowym, że FSB zorganizowała całą serię zamachów. Historia ta pokazuje przede wszystkim, jak nieprzejrzystość działań państwa może podważać zaufanie do instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo.

Co pozwala państwu odzyskać kontrolę?

Opisane przypadki różnią się przyczynami, sprawcami i konsekwencjami. Łączy je możliwość wykorzystania społecznych emocji, zwłaszcza strachu, gniewu i nieufności. Czasami wystarczy informacyjnie wzmocnić rzeczywisty konflikt. Innym razem wystarczy fałszywy alarm albo nieprawdziwa interpretacja prawdziwej tragedii. Skala szkód zależy nie tylko od intencji sprawców, ale też od przygotowania instytucji i zachowania odbiorców informacji.

Skuteczna odpowiedź wymaga ciągłego monitorowania zagrożeń, szybkiej weryfikacji informacji, współpracy policji, prokuratury i służb odpowiedzialnych za cyberbezpieczeństwo oraz nieuchronności odpowiedzialności za udowodnione przestępstwa. Reagowanie powinno być zdecydowane, ale zgodne z prawem i proporcjonalne. Państwo musi chronić ludzi przed przemocą i sabotażem, jednocześnie zachowując prawo obywateli do pokojowego protestu, krytyki władzy i rzetelnej kontroli jej działań.

Równie istotna jest profilaktyka. Władze powinny usuwać rzeczywiste źródła napięć, jasno informować o zagrożeniach i wynikach postępowań, zapewniać niezależną kontrolę służb oraz rozwijać odporność społeczeństwa na manipulację. Same zatrzymania nie rozwiążą problemów gospodarczych ani nie odbudują automatycznie zaufania do instytucji. W praktyce obywatel nie powinien ignorować konkretnej groźby ani samodzielnie przesądzać, że jest ona fałszywa. Bezpośrednie zagrożenie życia lub zdrowia należy zgłosić pod numerem 112. Podejrzane materiały informacyjne warto weryfikować w oficjalnych komunikatach i zgłaszać odpowiednim instytucjom, w tym NASK. Nie należy natomiast powielać niesprawdzonych oskarżeń, szczególnie dotyczących całych grup narodowych czy społecznych.

Silne państwo nie jest tym, które reaguje najostrzej, lecz tym, które potrafi odpowiednio wcześnie rozpoznać zagrożenie, skutecznie ochronić obywateli, sprawiedliwie rozliczyć sprawców i zapobiegać powtarzaniu się podobnych kryzysów. W ten sposób możliwe jest nie tylko przywrócenie porządku po konkretnym wydarzeniu, ale także stopniowe wzmacnianie odporności społeczeństwa na przyszłe próby destabilizacji.